ÖzelleÅŸtirmenin ana amacı, devlete tek seferde en yüksek geliri saÄŸlamak deÄŸil, özelleÅŸtirmeden etkilenen tüm paydaÅŸların refahını artırmak olmalıdır.

Soma’da gerçekleÅŸen maden kazasından sonra özelleÅŸtirmenin nasıl olması gerektiÄŸiyle ilgili sorular gündeme geliyor. ÖzelleÅŸtirme, kamunun sahipliÄŸindeki tesis ve mülklerin sahipliÄŸinin veya yönetiminin süresiz veya süreli olarak özel sektöre devredilmesi olarak tanımlanabilir. ÖzelleÅŸtirmenin amaçlarından biri, modern ekonomik sistemde, asıl görevi iÅŸletmecilik, giriÅŸimcilik veya üreticilik olmayan devletin yeterince üretken iÅŸletemediÄŸi varlıkların, özel sektörde daha kârlı hale getirilmesidir. Bu amaçla yapılan devir, kamuya özelleÅŸtirme geliri adı altında tek seferlik bir kaynak aktarırken, özelleÅŸtirmenin alıcısı olan özel sektör kuruluÅŸa da, varlık veya tesisin daha kârlı iÅŸletilmesiyle getiri saÄŸlar. Ancak, bu ‘dar’ kapsamdaki tanımı, özelleÅŸtirmenin ekonomik ve sosyal yapı içerisindeki rolünü tanımlamaya yetmez. ÖzelleÅŸtirme, kamudan özele yönetim ve/veya mülkiyet geçiÅŸiyle bir ‘al gülüm ver gülüm’ iliÅŸkisinin ötesinde, özelleÅŸtirmenin tüm paydaÅŸları için refah artırıcı olmalıdır.

ÖzelleÅŸtirmenin paydaÅŸları

Bir özelleÅŸtirmenin tarafları, ‘satıcı’ konumundaki devlet ve ‘alıcı’ konumdaki özel sektör müteÅŸebbisinden ibaret deÄŸildir. ÖzelleÅŸtirilen iÅŸletmenin nihai tüketicileri, çalışanları, tesisin bulunduÄŸu bölgede yaÅŸayanlar, iÅŸletmenin tedarik zincirinde bulunan ürün/hizmet alıcısı veya satıcısı konumundaki ÅŸirketler de özelleÅŸtirmenin paydaÅŸları arasındadırlar – diÄŸer bir ifade ile bu özelleÅŸtirme iÅŸlemi ve özelleÅŸtirilen ÅŸirketin faaliyetlerinden maddi anlamda etkilenebilmektedirler. ÖzelleÅŸtirmenin amacı tek seferlik gelir elde etmek deÄŸil, tüm paydaÅŸların refahını artırmak olmalıdır. Refah, insanların maddi gelir, saÄŸlık, yaÅŸam koÅŸulları, mutluluk gibi açılardan iyi durumda olmasıdır. Gelir artırıcı özelleÅŸtirmeler her zaman refah artırıcı olmayabilmekte veya refah artışı saÄŸlanan özelleÅŸtirmeler her zaman en yüksek geliri saÄŸlamayabilmektedirler. Yakından tecrübe ettiÄŸim bir özelleÅŸtirme üzerinden örnek verebilirim: 1990’ların başında PTT kuruluÅŸunun, telekomünikasyon hizmetlerine dair birimi olan ‘T’sinin ‘Türk Telekom’ adlı ayrı bir ÅŸirket olmasından sonra bu ÅŸirket özelleÅŸtirilme programına alındı. Bu dönemde Türk Telekom neredeyse tüm iletiÅŸim hizmetlerinde ‘tek tabanca’ olan kurumdu. Bu kurumu alan yatırımcı, büyük bir ülkenin tüm telekomünikasyon hizmetleri ihtiyacını tek başına karşılayacağından, ‘tekel’ olmanın ‘keyfini’ sürecekti: Tekel, özel sektörün rekabetini ensesinde hissetmez, istediÄŸi hizmetleri istediÄŸi fiyattan tüketiciye sunar. 1990’ların başında Türk Telekom’un özelleÅŸtirilmesi halinde bütün hisselerinin deÄŸeri için 30 milyar dolar’a kadar çıkan fiyatların ödenebileceÄŸi dile getirildi. Ne var ki, Türk Telekom 2005 yılında, yüzde 55 oranındaki hissesi 6,55 milyar dolara satılarak özelleÅŸtirildi – yüzde 100 oranındaki hissesi için 11,9 milyar dolar deÄŸer biçilerek. Ancak, tüm paydaÅŸlar açısından bakıldığında, 1990’ların 30 milyar deÄŸerindeki Türk Telekom’u ile 2000’lerin 12 milyar deÄŸerindeki Türk Telekom’u aynı deÄŸildi. Arada geçen zaman zarfında, iletiÅŸim hizmetleri tüketicilerinin daha çeÅŸitli ve yenilikçi iletiÅŸim hizmetlerini daha kaliteli ve ucuza almasını saÄŸlayacak yapısal deÄŸiÅŸiklikler oldu. Ä°letiÅŸim hizmetleri sektörü rekabete açıldı.

Artık gerekli lisansları alarak yatırım yapmayı göze alan ÅŸirketler, iletiÅŸim hizmetlerinin birçok türünde Türk Telekom’a rakip olarak ortaya çıkabiliyorlardı. Uzun mesafe telekomünikasyon hizmetlerinde, mobil iletiÅŸimde, geniÅŸbant internette ve hatta rehberlik hizmetlerinde rekabet söz konusuydu. Rekabet, tüketici açısından makul fiyatlarda alternatif çeÅŸitliliÄŸi demektir. ‘Rekabet Kurumu’ ve ‘Bilgi Teknolojileri ve Ä°letiÅŸim Kurumu’ gibi düzenleyici kuruluÅŸlar, telekomünikasyon ÅŸirketlerinin usulüne uygun ve tüketiciye fayda saÄŸlayacak ÅŸekilde hareket etmesi için görev yapmaya baÅŸlamışlardı. Öncesinde, bir devlet kuruluÅŸu olan PTT veya Türk Telekom, sizin bahçenizi hiç sormadan kazıp altında kablo geçirebiliyorken, yeni düzenlemelerle tüm telekomünikasyon ÅŸirketlerine ‘geçiÅŸ hakkı’ için diÄŸer taraflara bedel ödeme zorunluluÄŸu getirildi. ÖzelleÅŸtirme sonrasında, ÅŸirketi verimli hale getirmek için personel sayısında azaltıma gidilmesi durumunda, çalışanların zarar görmemesi açısından, kamuda ihtiyaç duyuldukları baÅŸka yerlere nakledilerek iÅŸlerini kaybetmeme imkânı ve hatta ÅŸirkette kalma veya kamuya dönme arasında seçim hakkı tanındı. Arada geçen sürede tekel konumunu kaybeden bir ÅŸirketin deÄŸeri düÅŸse ve tek seferlik kamu geliri kaybedilse de, tüm paydaÅŸlar açısından ‘refah artışı’ saÄŸlandı yani ‘toplum’ kazandı.

ÖzelleÅŸtirmenin ana hedefleri

Bu örnek ışığında özelleÅŸtirmenin tek amacının en yüksek gelir veya ÅŸirkette en yüksek kârlılık olmaması gerektiÄŸi söylenebilir. ÖzelleÅŸtirme, tabii ki yatırımcıyı cezbetmek açısından alıcı tarafa ekonomik bir getiri ve teÅŸvik sunmalıdır ve satış esnasında kamu zararına uÄŸramamak için varlık devri belirlenmiÅŸ bir asgari deÄŸerin altında (muhammen bedel) olmamalıdır. Ancak özelleÅŸtirme, tekel konumunun getirdiÄŸi yüksek kârlara veya spekülatif kârlara yol açmamalıdır: ÖrneÄŸin arsa ve diÄŸer gayrimenkul satışları sonrasında imar deÄŸiÅŸiklikleri olmamalı veya bu deÄŸiÅŸiklikler özelleÅŸtirme öncesinde tamamlanarak özelleÅŸtirme fiyatına yansımalıdır. ÖzelleÅŸtirme, devletin ilgili faaliyetten tamamen elini eteÄŸini çekmesi olmamalıdır: Devlet düzenleyici, denetleyici ve gözetici konumunu devam ettirmeli hatta sıkılaÅŸtırmalıdır. Devlet özelleÅŸtirilen alanda rekabeti teÅŸvik etmeli ve tüketiciyi korumalıdır. Devletin tek seferlik gelirde en yüksek seviyeye ulaÅŸmaması, rekabetin arttığı bir sektördeki büyümeyle birlikte vergi gelirleri artışıyla telafi edilebilecektir. ÖzelleÅŸtirme, bu normlara uygun olduÄŸu sürece, topluma hizmet etmiÅŸ olacaktır.

Metin ERCAN-radikal.com.tr