Fazlı KÖKSAL
Ä°ngilizler tarafından iÅŸletilen Ä°stanbul Telefon Åžirketi 09/04/1936 tarihinde yani bundan 72 yıl önce Türkiye Cumhuriyeti tarafından devletleÅŸtirildi. Bu yazıda Ä°stanbul Telefon Åžirketinin kuruluÅŸ ve devletleÅŸtirme hikayesini anlatmaya çalıştım.
1881 senesinde Posta ve Telgraf Nezareti, SoÄŸukçeÅŸme’deki Nezaret Dairesi’yle, Yeni Cami’deki ahÅŸap postahane binası arasına, tek telli bir telefon hattı çekildi. Ülkemizin kullandığı ilk telefon hattı bu hattır. Aynı sene içinde Galata Millet Hanı’ndaki postahane ile Yeni Cami Postahanesi arasına ve yine Galata’da Osmanlı Bankası ile bankanın Yeni Cami’deki Ä°stanbul Åžubesi arasına bir telefon teli tesis edilmiÅŸtir. Yine aynı yıl Galata Liman Dairesi’nden Kilyos’taki Tahliye Ä°daresi’ne tek telli bir telefon tesis edilmiÅŸtir.
1886 yılının AÄŸustos ayında PadiÅŸah II. Abdülhamit’in buyruÄŸu ile Liman Dairesi ile KilyosTahlisiyesi arasındaki telefonun dışındaki bütün telefonlar kaldırılmış ve hatlar toplattırılmıştır.
10 Temmuz 1908’deki MeÅŸrutiyet’in ilânından itibaren telefon üzerindeki bu baskı kalkınca ülkemizde telefona karşı büyük bir talep oluÅŸtu. Bu aşırı talep nedeniyle maalesef kalitesizmalzeme de ülkeye girmiÅŸ ve bu kalitesiz malzeme için o yıllarda birkaç milyon lira fuzuli yere Avrupa’ya ödenmiÅŸtir.[1]
1909 senesinde telgraf bütçesinden bir miktar ödenek ayrılmak suretiyle Fransa’dan 50’lik bir santral ve 45 adet manyetolu masa telefonu getirtilmiÅŸtir. Bu santral, o tarihlerde inÅŸaatı yeni tamamlanmış olan Meydancık’taki postahane binasına kurulmuÅŸtur. Bu santral, nâzırlar ve bazı üst makam yöneticiler olmak üzere 28 aboneye tahsis yapılarak 10 Mayıs 1909 tarihinde hizmete açılmıştır. Bu ülkemizde iÅŸletmeye açılan ilk telefon santralidir. Telefonun faydasının anlaşılması üzerine 50’lik santral kısa bir süre içerisinde yetersiz kalmış ve bunun üzerine Fransa’ya bir 100’lük, iki adet 25’lik, bir adet 15’lik bir adet de 10’luk olmak üzere beÅŸ adet santral daha sipariÅŸ verilmiÅŸ ve BeyoÄŸlu, Pangaltı, Maliye ve Mebusan Telgrafhanelerine birer telefon santral merkezi tesis edilmiÅŸtir. Ancak tüm santral kapasitesi, devletin ihtiyaçlarını karşılamakta bile yetersiz kalıyordu.
Devletin ihtiyaçlarının yanı sıra, devlet erkânından, büyük iÅŸyerlerinden ve varlıklı kiÅŸilerden gelen telefon taleplerini karşılamak amacıyla Posta Telgraf Nezareti bir çalışma baÅŸlattı. Bu çalışmanın sonucunda, Ä°stanbul’un tamamına hizmet verebilecek bir telefon ÅŸebekesi oluÅŸturulmaya karar verildi. 1911 yılında Posta Telgraf Nezaretinin adı Posta, Telgraf ve Telefon Nezareti’ne dönüÅŸtürülerek, görev bu kurumun sorumluluÄŸuna bırakıldı. [2]
Posta, Telgraf ve Telefon Nezareti de bu iÅŸi yürütemeyeceÄŸi düÅŸüncesiyle, kendisine imtiyaz için baÅŸvuran kiÅŸilerden, Herbert Lows Webbe’ye 6 Nisan 1911 tarihinde 30 yıl süre ile Ä°stanbul’un Telefon Ä°ÅŸletme Ä°mtiyazını devretti.[3] Ä°mtiyaz gereÄŸince, Western Electric Company ve liderliÄŸindeki ABD, Fransa ve Ä°ngiliz sermayeli dört yabancı ÅŸirketin oluÅŸturduÄŸu konsorsiyum tarafından “Dersaadet Telefon Åžirket-i Osmaniyesi” adıyla bir ÅŸirket kuruldu. Takvim-i Vekayi’nin 6 Nisan 1327 tarih ve 816 ve 817. sayılarında yayınlanan imtiyaz sözleÅŸmesini ve ÅŸartnameyi Osmanlı Hükümeti adına Sadrazam Ä°brahim Hakkı PaÅŸa ve Maliye Nâzırı Cavid Bey imzaladılar.
İSTANBUL TELF. ŞİRKETİ VE DEVLETLEŞTİRİLMESİ
